کمیتهی میراث جهانی یونسکو ، قلعهی الموت متعلّق به اسماعیلیان نزاری در شمال ایران را که در سال ۶۵۴ هجری قمری/۱۲۵۶ میلادی به دست مغولها افتاد، به همراه استحکامات مرتبط با آن، در ثبت کرد. این کمیته این تصمیم را روز یکشنبه ۲۶ جولای ۲۰۲۶، در چهل و هشتمین جلسهی خود در بوسان، جمهوری کره، اتخاذ کرد. این قلعه سیامین مکان فرهنگی ایران در فهرست میراث جهانی است. این تقدیرنامه، الموت را به عنوان مرکز سیاسی، نظامی و فکری اسماعیلیان نزاری ، پیروان شاخهای از اسلام شیعه که اسماعیل، پسر ارشد امام جعفر صادق (متوّفی ۷۶۵) را جانشین او میدانند، به رسمیّت میشناسد.
شبکهای از هفت دِژ
این کتیبه به جای یک بنای تاریخی، هفت مکان را پوشش میدهد. قلعهی الموت در مرکز قرار دارد و شش استحکامات مرتبط با آن عبارتند از: لَمَسر، نویزرشاه، شمس کلایه، قستینلر، شیرکوه و ایلان. این مکانها در امتداد درههای شرقی و غربی الموت در استان قزوین، شمال ایران، واقع شدهاند. این استحکامات روی هم رفته دامنههای جنوبی کوههای البرز را اشغال کردهاند.
یونسکو این اثر را تحت معیار فرهنگی (iii) ثبت کرده است. این استناد، شبکهای مستحکم را توصیف میکند که به عنوان پناهگاه و مرکز دانش و فرهنگ عمل میکرده است. این شبکه، جماعت نزاری را تا سقوط الموت در سال ۱۲۵۶ میلادی حفظ کرده است.
Hasan-i Sabbah and the Nizari state
حسن صباح در سال ۱۰۹۰ میلادی کنترل الموت را به دست گرفت . او از آن پایگاه، دولت اسماعیلی نزاری را در کوههای البرز تأسیس کرد . این دولت بیش از ۱۶۰ سال قلمرویی را در سراسر ایران و سوریهی امروزی در اختیار داشت. الموت تا سال ۱۲۵۶ میلادی به عنوان مرکز سیاسی، نظامی و فکری آن دولت عمل میکرد.
حسن صباح همچنین آموزهی تعلیم را تبیین ساخت. این آموزه استدلال میکرد که عقل به تنهایی نمیتواند به شناخت خدا برسد و وجود معلّم ضروری است. این آموزهی اصلی، اندیشهی نزاریان را در تمام دوران الموت شکل داد.
دورهی الموت همچنین تغییر پایداری در زبان ایجاد کرد. فارسی، به جای عربی، قرنها پس از آن به زبان کاری سنّت نزاری تبدیل شد.
A centre of learning
الموت بیشتر به عنوان یک قلعه شناخته میشود، امّا این قلعه همچنین دارای یک کتابخان بود. عطاملک جوینی، مورّخ دربار مغولها در قرن سیزدهم، پس از تصرّف الموت از آن بازدید کرد و مشاهدهی کتابهای علمی و ابزارهای نجومی، از جمله اسطرلاب و کُرههای زرهی را در آنجا ثبت کرده است.
دانشمند نصیرالدّین طوسی حدود سیوپنج سال را در میان جماعت اسماعیلی آن منطقه گذراند. طوسی در طول این سالها آثار مهمی در منطق، فلسفه، ریاضیات و نجوم تألیف یا بازنویسی کرد. مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی (IIS) ، کتاب روضةالتسلیم طوسی را به فارسی و انگلیسی با عنوان «روضهی تسلیم» منتشر کرده است.
Reading Alamut beyond the legend
بخش عمدهای از شهرت بعدی الموت بر نوشتههای مخالفان این جامعه استوار است. مغولها در سال ۱۲۵۶ کتابخانی الموت را به همراه اسناد مکتوب خود جامعه نابود کردند. روایتهای اروپایی بعدها به جای منابع نزاری، بر روایتهای جدلی ضدّ اسماعیلی تکیه کردند.
کلمهی انگلیسی «assassin» از طریق روایتهای بازمانده از دوران صلیبیّون ، وارد زبانهای اروپایی شد. . این اصطلاح به مهاجمان مسیحی اطلاق میشد که در قرنهای ۱۱ و ۱۴ میلادی لشکرکشیهای متعدّدی برای تصرّف بیتالمقدّس و فلسطین از مسلمانان انجام دادند. این اصطلاحنوشتارهای امروزی درباری خشونت سیاسی هنوز همان روایتها و جدلهای ضدّ اسماعیلی سدههای میانه را همچون شواهدی معتبر مورد استناد قرار میدهند.
در طول ۵۰ سال گذشته، پژوهشگران بخش زیادی از مطالبی را که از ویرانی الموت جان سالم به در بردهاند، بازیابی کردهاند. دکتر فرهاد دفتری ریشههای جدال ضد اسماعیلی را در کتاب «افسانههای حشاشین: اسطورههای اسماعیلیان» بررسی کرده است. او مدیر بازنشسته و عضو هیئت مدیرهی مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی است. او علاوه بر تحقیقات مادامالعمر خود در مورد اسماعیلیان نزاری، اکنون در حال آمادهسازی اثر دیگری در مورد حسن صباح است که قرار است به زودی منتشر شود.
جماعتی که همچنان ادامه دارد
جماعت اسماعیلی نزاری با سقوط الموت در سال ۱۲۵۶ میلادی به پایان نرسید. اعضای این جماعت امروزه در بیش از ۲۵ کشور زندگی میکنند. سلسلهای از امامان موروثی همچنان رهبری این جماعت را بر عهده دارند که اکنون از رهبری والاحضرت شاهزاده رحیم آقاخان پنجم بهره میبرد.
والاحضرت شاهزاده کریم آقاخان چهارمِ فقید، مؤسّسهی مطالعات اسماعیلی (IIS) را در سال ۱۹۷۷ تأسیس کرد. این مؤسّسه، مطالعه سنتهای اسلامی را با توجه ویژه به میراث شیعی و اسماعیلی نزاری پیش میبرد.
اطّلاعات بیشتر
این کتیبه، فصلی از تاریخ بسیار طولانیتر را به رسمیّت میشناسد. منابع زیر نقطهی شروع خوبی برای ادامهی آن هستند.
